Xã Thư Lâm (Hà Nội). (Ảnh: Phan Phương/TTXVN)

Quá trình phát triển đô thị, công nghiệp và hạ tầng đang mở ra không gian tăng trưởng mới cho xã Thư Lâm (Hà Nội) đồng thời đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa giữa phát triển và bảo đảm quyền lợi người dân.

Trong mô hình thí điểm “xã, phường xã hội chủ nghĩa," hiệu quả giải phóng mặt bằng không chỉ được đo bằng diện tích đất bàn giao, tiến độ dự án mà còn ở mức độ đồng thuận và khả năng người dân có việc làm, thu nhập, điều kiện sống ổn định sau chuyển đổi.

Đô thị hóa đặt ra yêu cầu mới

Xã Thư Lâm được chọn làm mô hình điểm xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa, hướng tới mục tiêu phát triển văn minh và bền vững. (Ảnh: Phan Phương/TTXVN)

Thư Lâm đang đứng trước giai đoạn phát triển với những thay đổi lớn về không gian  kinh tế và kết cấu hạ tầng. Theo ông Phạm Trọng La, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Thư Lâm, kinh tế địa phương trước đây chủ yếu dựa vào nông nghiệp, công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp; thời gian tới sẽ chuyển dịch theo hướng công nghiệp, dịch vụ, thương mại và nông nghiệp.

Động lực cho quá trình chuyển dịch đến từ các khu đô thị, khu công nghiệp và cụm công nghiệp được quy hoạch trên địa bàn.

Ông Phạm Trọng La cho biết các khu đô thị mới dự kiến sử dụng hơn 800ha đất tại Thư Lâm, tạo điều kiện để địa phương phát triển dịch vụ. Khu công nghiệp Đông Anh có quy mô khoảng 300ha cũng bắt đầu được triển khai, hiện trên địa bàn hiện có bốn cụm công nghiệp. Đây là những điều kiện quan trọng để Thư Lâm thay đổi cơ cấu kinh tế, mở rộng không gian phát triển và thu hút thêm nguồn lực đầu tư.

Tuy nhiên, khi một diện tích đất lớn được chuyển sang phục vụ phát triển đô thị và công nghiệp, giải phóng mặt bằng trở thành nhiệm vụ tác động trực tiếp đến tiến độ dự án cũng như đời sống của người dân.

Giải phóng mặt bằng, nếu chỉ được nhìn như nhiệm vụ bàn giao đất, có thể đáp ứng yêu cầu trước mắt của dự án nhưng chưa bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững. Đối với những hộ vốn gắn sinh kế với đất nông nghiệp, thu hồi đất đồng nghĩa với thay đổi tư liệu sản xuất, môi trường lao động và phương thức tạo thu nhập. Khoản bồi thường có thể hỗ trợ người dân ổn định trong một thời gian, nhưng không tự động tạo ra nghề nghiệp mới hoặc một nguồn thu bền vững.

Nếu chỉ được nhìn nhận là nhiệm vụ bàn giao đất, giải phóng mặt bằng có thể đáp ứng yêu cầu trước mắt của dự án nhưng chưa bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững. Với những hộ vốn gắn sinh kế với đất nông nghiệp, thu hồi đất đồng nghĩa với thay đổi tư liệu sản xuất, môi trường lao động và phương thức tạo thu nhập. Khoản bồi thường có thể giúp người dân ổn định trong một thời gian nhưng không tự động tạo ra nghề nghiệp mới hoặc nguồn thu nhập bền vững.

Vì vậy, cùng với phương án thu hồi đất, cần trả lời những câu hỏi về sinh kế: Người dân sẽ làm gì sau khi bàn giao đất? Có thể tham gia vào các ngành kinh tế mới hay không? Được hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm như thế nào? Làng nghề truyền thống được duy trì ra sao? Và người dân có thực sự được hưởng lợi từ quá trình đô thị hóa hay không?

Không dừng lại ở tiền bồi thường

Trong định hướng phát triển của Thư Lâm, sự chuyển dịch từ nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ và thương mại mở ra nhiều cơ hội sinh kế mới. Các khu đô thị có thể làm gia tăng nhu cầu về thương mại, dịch vụ, vận tải, sửa chữa, giáo dục, y tế và các dịch vụ phục vụ đời sống; khu công nghiệp và cụm công nghiệp có khả năng tạo thêm việc làm.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành hiện thực khi người dân có đủ điều kiện tiếp cận. Vì vậy, bảo đảm sinh kế cần được tính toán ngay từ quá trình chuẩn bị dự án, thay vì chỉ đặt ra sau khi đất đã được thu hồi. Việc rà soát nghề nghiệp, nguồn thu nhập và nhu cầu chuyển đổi của từng nhóm dân cư cần được thực hiện sớm. Người trong độ tuổi lao động cần được tư vấn, đào tạo và kết nối việc làm phù hợp; các hộ sản xuất, kinh doanh cần được hỗ trợ tiếp cận không gian và cơ hội kinh doanh mới; người cao tuổi hoặc những người khó chuyển đổi nghề nghiệp cần được quan tâm bằng các chính sách an sinh phù hợp.

Đối với Thư Lâm, làng nghề sản xuất đồ gỗ truyền thống là một nguồn lực cần được chú trọng. Ông Phạm Trọng La cho biết người dân địa phương sẽ tiếp tục tham gia giữ gìn, phát huy làng nghề đồ gỗ, qua đó đóng góp vào phát triển  kinh tế của xã. Điều này cho thấy chuyển đổi sinh kế không nhất thiết đồng nghĩa với từ bỏ nghề truyền thống.

Vấn đề là phải giúp nghề cũ thích ứng với không gian phát triển mới thông qua tổ chức sản xuất phù hợp, nâng cao chất lượng sản phẩm, ứng dụng công nghệ, mở rộng thị trường và gắn làng nghề với dịch vụ, văn hóa, thương hiệu địa phương. Đây cũng là hướng đi có thể giúp người dân vừa duy trì nguồn thu nhập vừa bảo tồn những giá trị văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Ngược lại, nếu thiếu sự chuẩn bị, đô thị hóa có thể làm thu hẹp không gian sản xuất, tăng chi phí mặt bằng, khiến một bộ phận người dân khó duy trì nghề cũ nhưng cũng chưa đủ điều kiện chuyển sang ngành nghề mới. Khi đó, tiền bồi thường chỉ giải quyết nhu cầu tài chính trước mắt, chưa thể thay thế một phương án sinh kế lâu dài.

Đồng thuận phải bắt đầu từ quyền lợi thực chất

Khu tái định cư tại xã Thư Lâm (Hà Nội) được quy hoạch đồng bộ với hệ thống đường giao thông, vỉa hè và hạ tầng kỹ thuật phục vụ bố trí tái định cư cho các hộ dân thuộc diện di dời thực hiện các dự án cầu vượt sông Hồng. (Ảnh: Trung Nguyên/TTXVN)

Ổn định cuộc sống sau giải phóng mặt bằng không chỉ là câu chuyện việc làm và thu nhập. Nơi ở mới cần gắn với trường học, y tế, giao thông, không gian văn hóa và các dịch vụ thiết yếu.

Tại khu vực Vân Hà, nơi dự kiến tiếp nhận công dân từ phường Hồng Hà về tái định cư, một trường mầm non và một trường tiểu học mới đang được triển khai xây dựng. Đây là những hạng mục quan trọng nhằm bảo đảm điều kiện học tập cho người dân sau tái định cư.

Thông  tin này cho thấy hạ tầng xã hội đã được tính đến trong quá trình hình thành khu tái định cư. Đây là yêu cầu quan trọng, bởi một nơi ở mới chỉ thực sự ổn định khi người dân có thể tiếp cận trường học, y tế, giao thông và dịch vụ công thuận lợi. Nếu người dân có nhà ở nhưng phải đi xa để học tập, khám, chữa bệnh hoặc tìm việc làm, chi phí của quá trình tái định cư sẽ tiếp tục chuyển sang từng gia đình.

Trên địa bàn hiện có 21 trường tiểu học và trung học cơ sở đều đạt chuẩn quốc gia. Bậc trung học phổ thông có ba trường, gồm hai trường công lập và một trường dân lập; trong quy hoạch còn hai điểm trường trung học phổ thông, trong đó một điểm nằm trong kế hoạch phối hợp với ngành giáo dục để triển khai xây dựng.

Các trạm y tế trước đây trên địa bàn đều đạt chuẩn. Bệnh viện Bắc Thăng Long đang được tập trung cải tạo, nâng cấp với quy mô hơn 2.000 giường; phòng khám đa khoa của xã cũng nằm trong lộ trình triển khai.

Những điều kiện trên tạo nền tảng để đáp ứng sự gia tăng dân số và phục vụ các khu vực đô thị mới. Vì vậy, quy hoạch tái định cư cần được đặt trong tổng thể với dự báo dân số, nhu cầu trường học, chăm sóc sức khỏe, giao thông và việc làm. Một nơi ở mới chỉ thực sự ổn định khi người dân có thể tiếp cận thuận lợi các dịch vụ thiết yếu và có điều kiện tạo dựng cuộc sống lâu dài.

Giải phóng mặt bằng liên quan trực tiếp đến đất đai, tài sản và kế sinh nhai nên không thể chỉ dựa vào yêu cầu tiến độ. Đồng thuận bền vững phải bắt đầu từ thông tin đầy đủ, chính sách minh bạch và sự tham gia thực chất của người dân vào những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi của mình.

Bà Nguyễn Thị Thanh Tâm, Bí thư Đảng ủy xã Thư Lâm cho rằng phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân và huy động các nguồn lực xã hội là yêu cầu xuyên suốt trong triển khai mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa.”

Địa phương phải tạo điều kiện để doanh nghiệp, tổ chức và nhân dân cùng tham gia xây dựng quê hương; đồng thời lấy kết quả thực hiện và sự hài lòng của nhân dân làm tiêu chí đánh giá cán bộ, hiệu quả hoạt động của từng cơ quan, đơn vị và từng thôn.

Quan điểm này đòi hỏi người dân không chỉ được thông báo sau khi phương án đã hoàn thành. Đội ngũ cán bộ phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị và phục vụ; “không chỉ làm theo quy trình mà phải làm đúng, làm nhanh, làm đến cùng và làm có trách nhiệm với nhân dân”.

Đến nay, xã Thư Lâm có 34/54 tiêu chí của mô hình đạt hoặc cơ bản đạt. 20 tiêu chí còn lại tập trung vào những nội dung lớn về quy hoạch, hạ tầng, nhất là giao thông và hạ tầng đô thị. Để hoàn thành các tiêu chí này, địa phương cần sự đồng hành về nguồn lực của thành phố.

Ông Nguyễn Xuân Lưu, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội, khẳng định thành phố sẽ tiếp tục đồng hành, nghiên cứu cơ chế, nhân lực và nguồn lực phát triển cho hai xã thí điểm. Theo ông, quy hoạch của hai địa phương đã được phê duyệt đồng bộ, nhiều công trình của Thủ đô hướng về khu vực này; Thư Lâm và Phúc Thịnh có vai trò chuyển tiếp giữa khu vực đô thị nội đô với không gian phát triển tiếp theo.

Đối với Thư Lâm, những nguồn lực đó chỉ phát huy đầy đủ ý nghĩa khi ba yêu cầu được thực hiện đồng thời: có mặt bằng để triển khai dự án; bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của người dân; tạo nền tảng sinh kế ổn định sau chuyển đổi.

Trong mô hình lấy hạnh phúc và sự hài lòng của nhân dân làm thước đo, diện tích đất bàn giao hay số dự án được triển khai chưa phải kết quả cuối cùng. Điều quan trọng hơn là sau thu hồi đất, người dân có việc làm, thu nhập và điều kiện sống tốt hơn hay không; người tái định cư có thuận lợi trong tiếp cận giáo dục, y tế, giao thông và dịch vụ công hay không; làng nghề có được duy trì và phát triển trong không gian  kinh tế mới hay không. Đó cũng là thước đo thực chất của quá trình đô thị hóa gắn với bảo đảm an sinh, đồng thuận xã hội và mục tiêu phát triển bền vững.

Theo TTXVN