Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Cao Xuân Thạo phát biểu tại Hội nghị

Tại hội nghị, đại diện Bộ Tư pháp cho biết, việc ban hành Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) nhằm tiếp tục thể chế hoá chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về khuyến khích, phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài Toà án, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số; kịp thời tháo gỡ những vướng mắc, bất cập trong các quy định của Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, toàn diện và thống nhất nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hoà giải ở cơ sở, công tác quản lý nhà nước về hoà giải ở cơ sở, gắn công tác hòa giải ở cơ sở với phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm phòng ngừa tranh chấp, tăng cường sự đồng thuận trong cộng đồng, nâng cao nhận thức và ý thức pháp luật của người dân, góp phần thiết thực vào phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Theo đó, dự thảo Luật Dự thảo Luật được kết cấu gồm 05 chương, 35 điều (tăng 02 điều so với Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013). Dự thảo Luật kế thừa một số quy định còn phù hợp của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 gồm: Phạm vi hòa giải ở cơ sở, tiêu chuẩn hòa giải viên, thôi làm hòa giải viên, tổ hòa giải, quyền và nghĩa vụ của tổ trưởng tổ hòa giải, hòa giải giữa các bên ở thôn, tổ dân phố khác nhau, hòa giải thành, hoà giải không thành, kết thúc hoà giải, trách nhiệm của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên của Mặt trận…; đồng thời sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện nhiều quy định liên quan đến việc hình thành, lựa chọn đội ngũ hòa giải viên, quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên,người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong công tác hòa giải ở cơ sở.

GS.TS Trần Ngọc Đường, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật Ủy ban Trung ươngMTTQ Việt Nam phát biểu tại Hội nghị

Nhất trí với việc phải sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở, GS.TS Trần Ngọc Đường, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật Ủy ban Trung ươngMTTQ Việt Nam khẳng định: Việc sửa đổi luật không chỉ vì những hạn chế trong thực tiễn gần 13 năm qua, còn để thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, chủ trương mới của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ ở cơ sở, tăng cường sự tham gia của nhân dân vào quản lý xã hội và giải quyết các mâu thuẫn ngay từ cơ sở. Căn cứ vào quan điểm, đường lối của Đảng hiện nay, việc sửa đổi, bổ sung Luật Hòa giải cơ sở cần chuyển mạnh sang tư duy phát huy vai trò chủ thể của nhân dân, coi hòa giải ở cơ sở là một cơ chế dân chủ xã hội, một phương thức để nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền từ cơ sở.

Góp ý kiến vào Điều 4, GS.TS Trần Ngọc Đường cho rằng dự thảo Luật đã đề ra 8 nguyên tắc tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở - đây là những nguyên tắc mang tính kỹ thuật, chưa thể hiện được nguyên tắc mang mang tính chính trị pháp lý sâu sắc Đảng ta đã đề ra: "Nhân dân là trung tâm, là chủ thể của công cuộc đổi mới". Vì vậy, cần bổ sung vào Điều 4 nguyên tắc đầu tiên mang tính chính trị pháp lý là: Hòa giải ở cơ sở là hình thức để nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội, thực hiện dân chủ ở cơ sở, phòng ngừa tranh chấp và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Bên cạnh đó, thể hiện quan điểm của Đảng quản trị xã hội trong kỷ nguyên số phải ngày càng chuyên nghiệp, hiệu quả, thực chất, Điều 7 của dự thảo Luật quy định tiêu chuẩn của hòa giải viên cần phải được nâng cao hơn. Trong đó tiêu chí cần đặt lên hàng đầu là hiểu biết về pháp luật; đồng thời bổ sung thêm một số tiêu chí mới cho phù hợp với kỷ nguyên số, như: biết ứng dụng công nghệ số trong công tác hòa giải; có kỹ năng đối thoại...

Cũng theo GS.TS Trần Ngọc Đường, Luật Hòa giải cơ sở hiện hành gần như chưa đề cập đến chuyển đổi số; trong khi đó dự thảo Luật sửa đổi mới chỉ đề cập đến nội dung này một cách rời rạc ở nhiều chương, điều khác nhau. Thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cần có một điều/mục/chương riêng về việc chuyển đổi số trong công tác hòa giải, như: cơ sở dữ liệu hòa giải, sổ hòa giải điện tử, tập huấn trực tuyến về hòa giải cơ sở...

Cùng sự quan tâm đối với việc chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở, GS.TS Phan Trung Lý, Uỷ viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Dân chủ và Pháp luật nhận định: Dự thảo Luật dành dung lượng đáng kể cho chuyển đổi số, hòa giải trực tuyến, biểu quyết trực tuyến và quản lý hồ sơ số. Đây là xu hướng tất yếu, phù hợp với chủ trương xây dựng Chính phủ số, xã hội số theo tinh thần các nghị quyết của Đảng về chuyển đổi số quốc gia.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế rằng hòa giải ở cơ sở là hoạt động mang tính xã hội - tâm lý - cộng đồng rất sâu sắc. Giá trị lớn nhất của hòa giải nhiều khi nằm ở sự gặp gỡ trực tiếp, đối thoại bằng cảm xúc, sự chân thành và uy tín cá nhân của hòa giải viên. Nếu quá lệ thuộc vào môi trường số, hiệu quả hòa giải có thể giảm sút.  Ngoài ra, khoảng cách số giữa các vùng miền còn rất lớn. Nhiều hòa giải viên cao tuổi chưa có kỹ năng công nghệ; nhiều địa phương miền núi, vùng sâu chưa bảo đảm hạ tầng số.

“Do đó, chuyển đổi số trong hòa giải cần theo hướng hỗ trợ chứ không thay thế hòa giải trực tiếp. Cần quy định nguyên tắc lấy hòa giải trực tiếp làm cơ bản, hòa giải trực tuyến là hình thức bổ trợ phù hợp với từng vụ việc và điều kiện cụ thể. Đồng thời phải có chương trình đào tạo kỹ năng số cho hòa giải viên và đầu tư đồng bộ hạ tầng số ở cơ sở”, GS.TS Phan Trung Lý kiến nghị.

TS Ngô Sách Thực - Chủ tịch Hội Bảo trợ người khuyết tật Việt Nam phát biểu tại Hội nghị

TS Ngô Sách Thực - Chủ tịch Hội Bảo trợ người khuyết tật Việt Nam cho rằng, dự thảo Luật cần phân cấp mạnh mẽ, cho phép UBND cấp xã có quyền ra quyết định công nhận hòa giải thành để giải quyết nhanh thủ tục cho người dân. Cần làm rõ giá trị pháp lý của các văn bản điện tử (biên bản hòa giải thành, kết quả hòa giải thành bằng điện tử).

Cũng theo TS Ngô Sách Thực, sau khi sáp nhập thôn, quy mô rất lớn, nếu giao Trưởng ban Công tác Mặt trận kiêm Tổ trưởng Tổ hòa giải thì sẽ quá tải, không kham nổi việc, do đó cần cân nhắc thực tế này. Thêm vào đó, dự thảo Luật cũng cần làm rõ mỗi xã, thôn có bao nhiêu tổ hòa giải, bởi tổ hòa giải gắn liền với khu dân cư và mang tính cộng đồng.

Bà Nguyễn Hiền Phương - Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) phát biểu tại Hội nghị

Chia sẻ kinh nghiệm từ cơ sở, bà Nguyễn Hiền Phương - Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) cho rằng, trên thực tế việc bầu hòa giải viên rất khó khăn. Đối với những người đủ tiêu chuẩn tham gia tổ hòa giải, nên để Ban Công tác Mặt trận (trong đó có đầy đủ đại diện chi ủy, các chi hội đoàn thể) và cán bộ Tổ trưởng, tổ phó tổ dân phố họp, thống nhất cử thành viên tổ hòa giải. Nghĩa là dùng hình thức dân chủ gián tiếp thay vì dân chủ trực tiếp. Việc này vẫn đảm bảo tính khách quan vì Ban Công tác Mặt trận hoàn toàn có khả năng đại diện cho nhân dân để cử thành viên tổ hòa giải, đồng thời tiết kiệm nhiều thời gian, công sức, tiền bạc.

Thêm vào đó, dự thảo Luật nên quy định Trưởng ban Công tác Mặt trận lập danh sách người được đề nghị công nhận hòa giải viên gửi Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã. Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã tổng hợp danh sách và đề nghị Chủ tịch UBND cấp xã ra quyết định công nhận hòa giải viên. Sau đó, quyết định công nhận hòa giải viên được gửi cho Ban thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã, Trưởng ban Công tác Mặt trận, trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, hòa giải viên và thông báo công khai ở thôn, tổ dân phố. Quy định như vậy sẽ phát huy vai trò nòng cốt của MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận trong công tác hòa giải ở cơ sở.

Ông Trần Anh Hòa - Bí thư chi bộ kiêm Trưởng ban Công tác Mặt trận phường Đống Đa (Hà Nội) phát biểu tại Hội nghị

Đồng tình với ý kiến trên, ông Trần Anh Hòa - Bí thư chi bộ kiêm Trưởng ban Công tác Mặt trận phường Đống Đa (Hà Nội) đề xuất nên để Ban Công tác Mặt trận hiệp thương người tham gia Tổ hòa giải, bởi Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư là nơi quy tụ đại diện của tất cả các đoàn thể, họ nắm rõ nhất ai có uy tín, ai có kỹ năng và thời gian để làm công tác hòa giải. Thay vì tổ chức một cuộc bầu cử rườm rà, Ban Công tác Mặt trận chỉ cần họp hiệp thương, thảo luận, lựa chọn nhân sự phù hợp từ các đoàn thể hoặc người có kinh nghiệm cư trú trên địa bàn, sau đó lập danh sách đề nghị UBND cấp xã ra quyết định công nhận.

"Cơ chế hiệp thương cho phép Ban Công tác Mặt trận chủ động "gõ cửa" mời gọi những người có chuyên môn pháp luật cao tham gia tổ hòa giải" - ông Trần Anh Hòa kiến nghị.

Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Cao Xuân Thạo phát biểu tại Hội nghị

Từ ý kiến góp ý của các chuyên gia, nhà khoa học tại Hội nghị, Phó Chủ tịch Cao Xuân Thạo đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp thu nghiêm túc, trách nhiệm, để các ý kiến phản biện từ Hội nghị đến với các cơ quan có thẩm quyền, góp phần hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).

Hương Diệp - ảnh Minh Đức